University Of Kashan,Circle Of Archaeology
انجمن علمی باستان شناسی دانشگاه کاشان
مدیران سایت
منوی کاربری





تبلیغات

آخرین ارسال های تالار گفتمان


هیچ ارسال جدیدی برای تالار گفتمان وجود ندارد .

 

نیاز انسان به سرپناه ومامن نه تنها درحضر بلکه درسفر هم ازروزگار باستان مورد توجه بوده است درایران زمین ازگذشته بسیار دور اثار ومظاهری ازاین گونه پناهگاها بین راه دیده می شوند درجادهای حاشیه کویر ومعابر کوهستانی بانام های رباط وکاروان سرا روبه توسعه وگسترش نهاد به طورکلی تحول وگسترش کاروانسراها به وضعیت اقتصادی اجتماعی مذهبی و... بستگی داشت

نام کاروان سرا مشتق از کاروان یا کاربان به معنی گروه مسافران است که گروهی مسافرت می کردند وسرای به معنی خانه ومکان وهردو کلمه مشتق از پهلوی سایانی است .منابع تاریخی حکایت ازان داردکه هخامنشیان پایه گذار بناهای مورد بحث هستند درمعماری وتوسعه کاروانسراهای پیش ازاسلام ؛عصرساسانی را باید یکی از ادوارمهم دانست زیرا ازنظراقتصادی اهمیت زیادی به راها وکاروانسراها می دادند ودرنتیجه کاروانسراهای زیادی درمسیر جادها احداث شد مانند دیرگچین درجاده تهران-قم؛رباط انوشیروان بین جاده سمنان-دامغان ازان جمله اند.

نقشه کاروانسراها دراین دوره چهارایوانی ومصالح ساختمانی عموما لاشه؛سنگ؛ اهک وگچ بوده است سلسله های اوایل دوره اسلامی ایران مانند ال بویه؛سامانیان به ایجاد بناهای عام المنفعه چون کاروانسرا؛اب انباراهمیت زیادی دادند که نمونه ان رباط چاهه درکنارجاده مشهد-سرخس است که به صورت چهارایوانی بنا گردیده است

بدون شک عصرطلایی ایجاد کاروانسراهای ایران متعلق به دوره صفوی است تاوارنیه سیاح فرانسوی که چندین بار به ایران سفر کرده بود اطلاعات جالبی درموردکاروانسراها می نویسد "معمولا ازتبریز تااصفهان 24 روز طول می کشد روز اول ازکوهای سخت گذشتیم تابه کاروانسرای باشکوهی که توسط شاه صفی ساخته شده وازبهترین کاروانسراهای ایران است رسیدیم"درعصر صفوی تغییراتی درنقشه کاروانسراها به عمل امد بااین ترتیب که علاوه برنقشه چهارایوانی؛ مدور .دوایوانی و... باتوجه به موقعیت جغرافیای ومکانی محل ساخته شد.

 

معماری کاروانسراه:

شیوه ساختمان ومعماری کاروانسراها ازروزگارکهن تابه امروز دگرگونی بسیاری نیافته است ساختمان کاروانسراها معمولا دارای حصاری است که درگوشه وگاهی درمیان اظلاع پیرامون حیاط ساخته می شده,پشت انهااصطبل قرارداشته که ورودی ازچهارگوشه داخلیبنا قرارداشته است معمولا هرکاروانسرا دارای چاه اب واب انباری است که گاهی دروسط حیاط وگاهی دربیرون جهت تامین اب مورد نیاز مسافران ساخته شده است سنگ به دوصورت مورد استفاده قرار می گرفت دربعضی مواقع سنگها کاملا استادانه تراش داده می شد ودربرخی مواقع ازسنگ های نتراشیده کوچک استفاده می کردند سقف اغلب کاروان سراهای ایران نوک تیز وشیب دار است پشت بام ها بیشتر مسطح وباشیب کم ساخته شده اند تمامی درها وپنجرها وتورفتگیها درزمان صفویه با سقف هلالی ساخته شده اند  بسیاری ازکاروانسراها همانند بناهای مذهبی هم دوره خود دارای تزیینات معماری مثل اجرکاری کاشیکاری گچبری وسنگ کاری هستند که نمونه های ان میتوان رباط شرف؛رباط چاهه؛مهیار؛ گز رانام برد

 

انواع کاروانسراها:

دردرجه اول کاروانسراهای ایران رامیتوان به گروهای زیر تقسیم بندی نمود : کاروانسراهای کاملا پوشیده منطقه کوهستانی  نمونه ساده این کاروانسراهاازاتاق های گنبدارمرکزی باتعدادی اصطبل درهمان ردیف است ازنمونه های جالب این کاروانسراها می توان کاروانسرای شبلی دراذربایجان ؛کاروانسرای گدوک درجاده فیرز کوه رانام برد .گروه دوم کاروانسراهای کرانه پست خلیج فارس هستند که این نوع کاروانسراها فاقد حیاط مرکزی بوده شامل بنایی چهارگوش بااتاق مرکزی صلیبی شکل واتاقهای جانبی که نمونه جالب این گروه کاروانسرای قلعه پهلو که درغرب جاده بندرعباس قرارگرفته است .گروه سوم این کاروانسراهای حیاط دار مرکز ایران است که ازنظرمعماری به انواع ذیل تقسیم می شوند:

1-کاروانسراهای مدور:مانندرباط زین الدین درجاده یزد-کرمان وکاروانسرای زیره بین کاشان ونطنز

2-کاروانسرای چندظلعی حیاط دار:این کاروانسراها ازداخل وخارج قرینه هستند ولی کاروانسراهای مدور ازخارج دایره ای شکل ودرداخل چند ظلعی هستند که می توان ازاین گروه کاروانسرای امین اباد؛خان  خوره اشاره کرد

3-کاروانسرای دوایوانی:همانند مساجد ومدارس به فرم مربع یا مستطیل ساخته شده اند که می توان کاروانسرای چاه خوشاب ودودهک را نام برد

4-کاروانسراها باتالار ستون دار:ازاین نوع کاروانسراها عموما برای اصطبل استفاده شده است نمونه این نوع کاروانسرای عسکراباد بین جاده تهران-قم وکاروان سرای خاتون اباد در25 کیلومتری گرمسار نام برد

5-کاروانسراباطرح متفرقه:نقشه این نوع باانچه که درگروهای 1-4 اجمالا برسی شد متفاوت است دلایل مختلف چون سلیقه وذوقع معمار:نفوذمعماری خارجی؛اوضاع وموقعیت جغرافیایی دراحداث این گونه کاروانسراها نقش داشته است برای مثال می توان کاروانسرای سبزوار رانام برد .

 

منبع :برگرفته ازمقاله دکتریوسف کیانی وولفرام کلایس؛فهرست کاروان سراهای ایران



لینک ثابت

موضوع : بقایای مادی / معماری




نظرات برای این مطلب

هیچ نظری برای این مطلب وجود ندارد ! اولین نفر باشید ...

ارسال نظر

برای افزایش امنیت لطفا کدی را که در تصویر زیر می بینید در کادر وارد کنید :
CAPTCHA Image   Reload Image
Enter Code*: